Zamanın Ustası: El-Cezerî ve Mekanik Sanatın Doğuşu

Bir gece düşünün… Cizre’de, Dicle kıyısında bir atölyede mum ışığında çalışan bir bilge. Elinde kalem, masasında çarklar, zihninde çağları aşan makineler…

Kimdir El-Cezerî?

12. yüzyılın sonlarında, Artuklu Sarayı'nın baş mühendisi olarak çalışan El-Cezerî, mühendislik, sanat ve felsefeyi bir araya getiren dâhiyane bir isimdir. Bugün “robot biliminin öncüsü” olarak anılan bu büyük zat, yalnızca teknik icatlarla değil, aynı zamanda düşünce derinliğiyle de tarihe damgasını vurmuştur.

Onun tam adı: Bediüzzaman Ebû’l-İzz İsmail ibn Rezzaz el-Cezerî.

Cizre'de doğan bu deha, hem Doğu hem Batı medeniyetlerine ilham vermiştir.

Kitab el-Hiyel: Makinelerin Şiiri

En bilinen eseri Kitab el-Hiyel, yani "Mekanik Hareketler Kitabı", sadece teknik çizimlerin toplandığı bir kitap değil, bir medeniyetin aklıyla sanatının buluşma noktasıdır.

İçinde neler mi var?

Zamanı suyla ölçen filli saatler,

Otomatik el yıkama cihazları,

Müzik çalan kayıklar,

Misafire içki sunan zarif kadın figürleri,

Ve hatta ötüşünü taklit eden mekanik bülbüller…

Bu makineler sadece çalışmıyor; anlatıyor, hissettiriyor ve düşündürüyor.

Makinelere Ruh Üfleyen Usta

El-Cezerî’ye göre bir makine sadece dişlilerden ibaret değildi. Ona göre:

“Makine edeple çalışmalı. Çünkü amacı sadece görev değil, zarafettir.”

Her otomaton figürü, bir estetik anlayışla tasarlanmıştı. Zamanı ölçen saatlerinde hikâyeler vardı. Filli saat, her saatte bir musluğu açarken aynı zamanda bir gölge oyunu gibi izleyeni düşünmeye davet ederdi.

Bugünün robotik bilimi hâlâ onun bazı mekanizmalarındaki inceliğe hayranlıkla bakar.

Cizre'de Yanan Işık

El-Cezerî, geceleri çalışırdı. Atölyesinde sadece demir sesleri değil, düşüncenin yankısı da duyulurdu. O, yıldızlara bakıp zamanla yarışmazdı; zamanı anlamaya çalışırdı.

Cizre’nin sessiz gecelerinde, mum ışığında çizdiği her şekil, aslında geleceğe yazılan bir mesajdı.

Ve bu mesaj şuydu:

İlim, zarafetten ayrılmamalı. Mekanik, ruhtan soyutlanmamalı.

Bugün Bize Ne Söyler?

Bugünün yapay zekâsı, robot teknolojisi, saat mekanizmaları… Hepsi bir şekilde El-Cezerî’nin attığı temellere dokunuyor.

Onun makineleri çalışırken bir “niyet” taşıyordu. Her çark bir düşünceyi, her damla bir hikâyeyi anlatıyordu.

Zamanın ustasıydı.

Ve zaman onu unutmadı.

---

Son Not:

Eğer bir gün bir otomatik kapı açılırsa, bir çark dönerse ya da bir makine zarafetle çalışırsa… Bilin ki o sesin derinlerinde, El-Cezerî’nin bir mumu hâlâ yanıyor olabilir.